Λίγα λόγια για τον Κάλαμο Αττικής
Ο Κάλαμος είναι Δημοτική Κοινότητα του Δήμου Ωρωπού και ο πληθυσμός του σύμφωνα με την απογραφή του 2021 είναι 4.941 κάτοικοι. Εκτός από το κεντρικό χωριό του Καλάμου, περιλαμβάνει τους οικισμούς Άγιοι Απόστολοι, Βλαστός, Αγκώνα, Λιμνιώνα, Μετεώρων,Καραντάνου, και πολλούς άλλους μικρότερους.
![]() |
Άγιοι Απόστολοι Αττικής |
Ιστορική αναδρομή για την περιοχή του Καλάμου Αττικής
Ενάμισι χιλιόμετρο βόρεια του ιερού του Αμφιάραου βρίσκεται ο όρμος Καμαράκι/Μανδράκι που ταυτίζεται με το ιερό λιμάνι του Ωρωπού, το Δελφίνιο. Η αναγνώριση του Δελφινίου στηρίζεται σε αρχαίο κείμενο του Στράβωνα: «έξής δε τήν περιήγησιν τής χώρας ποιητέον, άρξαμένους άπό τής πρός Εύβοιαν παραλίας τής συνεχούς τη Αττική, άρχή δ' Ώρωπός καί ιερός λιμήν όν καλουσιν Δελφίνιον, καθ' όν παλαιά ’Ερέτρια έν τή Εύβοια, διάπλουν έχουσα έξήκοντα σταδίων. μετά δέ τό Δελφίνιον Ώρωπός εν είκοσι σταδίοις· κατά δε τούτον έστιν νϋν Ερέτρια, διάπΛους δ' επ' αυτήν στάδιοι τετταράκοντα».
Αγροικίες (αγροτικά σπίτια) του 5ου αιώνα π.Χ. εντοπίζονται κοντά στο Αμφιάρειο και στις θέσεις Αυλοτόπι και Βλαστός. Καθώς στο µεγαλύτερο µέρος του 5ου αιώνα π.Χ. ο Ωρωπός βρισκόταν υπό αθηναϊκή κατοχή, οι παραπάνω αγροικίες θα µπορούσαν να κατοικούνται από Αθηναίους κληρούχους. Στον 4ο αιώνα π.Χ. συνέχισαν να κατοικούνται όλες οι θέσεις του 5ου αιώνα π.Χ. και, επιπροσθέτως, ιδρύονται εννέα νέες. Οι περισσότερες βρίσκονται στις περιοχές του Αµφιάρειου και του Βλαστού, όπου ιδρύονται 6 έως 8 νέες θέσεις.
Αναφορές του Άγγλου περιηγητή William Leake για την περιοχή του Καλάμου Αττικής
Ο Βρετανός στρατιωτικός William Martin Leake (1777-1860) καταγράφει τις εντυπώσεις του από την περιοχή του Ωρωπού στο τετράτομο βιβλίο του Travels in Northern Greece (Περιηγήσεις στη Βόρεια Ελλάδα) το οποίο εκδίδει για πρώτη φορά το 1835 στο Λονδίνο. Η αναφορά του Leake αρχίζει από τον Κάλαμο, στον οποίο φτάνει στις 30 Ιανουαρίου του 1806. Όπως γράφει, «η όψη του δείχνει έναν σχετικό πλούτο. Υπάρχουν αρκετά καινούρια διώροφα σπίτια, ασπρισμένα, με αποθήκες, στάβλους και εσωτερικές αυλές. Το σπίτι του προεστού έχει ακόμη και τζάμια στα παράθυρα».
Παρακάτω, ο Leake γράφει: «Αφήνοντας τον Κάλαμο και κατεβαίνοντας ανάμεσα στους λόφους από έναν κακό δρόμο φθάνουμε στη μεγάλη χαράδρα που έβλεπα από την κορυφή της Πάρνηθας, για την οποία λένε ότι έχει νερό όλο τον χρόνο. Η θέση αυτή ονομάζεται Μαυροδήλεσι, για να ξεχωρίζει από το Δήλεσι που βρίσκεται δυτικά του Ωρωπού…». «Στο Μαυροδήλεσι υπάρχουν πολλά αρχαία ερείπια, ιδιαίτερα θεμέλια στις απότομες πλαγιές της χαράδρας…». (Στο σημείο αυτό βρίσκεται το ιερό του Αμφιάραου) «… Στις 2:53 μπαίνουμε σε μια πεδιάδα παραθαλάσσια που φθάνει ως τις εκβολές του Ασωπού..». Έχει κατέβει μέσα από το αρχαίο μονοπάτι - δρόμο που συνέδεε το ιερό λιμάνι του Δελφινίου με το ιερό του Αμφιαράου και δυτικά του απλώνεται ο κάμπος του Μαρκοπούλου και του Ωρωπού. Κατά τη διάρκεια της περιήγησής του, συναντά δύσβατες περιοχές από βλάστηση και καλλιεργημένες εκτάσεις στις πλαγιές των λόφων καθώς και οπωροφόρα δέντρα.
Ο Κάλαμος στο σύγχρονο Ελληνικό Κράτος
Το 1912 συγκροτείται η Κοινότητα Καλάμου η οποία περιλαμβάνει και τον παραλιακό οικισμό των Αγίων Αποστόλων. Την 1η Μαρτίου του 2007 συστήνεται ο Δήμος Καλάμου και διατηρείται μέχρι και τις 31 Δεκεμβρίου του 2010, οπότε και καταργείται με την εφαρμογή του προγράμματος Καλλικράτης. Από την 1η Ιανουαρίου του 2011 συνενώνεται με τον νέο Δήμο Ωρωπού. Το 1985 ιδρύεται το Γυμνάσιο Καλάμου με Λυκειακές τάξεις, ως συστεγαζόμενο με το Δημοτικό Σχολείο.
Το επίνειο του Καλάμου είναι οι Άγιοι Απόστολοι, παραθεριστική περιοχή, ιδιαίτερα δημοφιλής λόγω της μεγάλης της παραλίας. Το 1955, έγινε από τους Αγίους Αποστόλους η πρώτη πορθμειακή σύνδεση της περιοχής με τον λιμένα του Αλιβερίου της Εύβοιας. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, αναβαθμίστηκε το λιμάνι των Αγίων Αποστόλων με την κατασκευή μεγάλου χώρου στάθμευσης και ευρύχωρου πεζόδρομου. Ο παραλιακός δρόμος συνεχίζει περίπου 3 χιλιόμετρα και καταλήγει αρχικά στον γραφικό οικισμό Αγκώνα, ο οποίος είναι εξαιρετικά δημοφιλής κατά τους θερινούς μήνες και συνεχίζοντας φτάνουμε στη παραλία του Λιμνιώνα και μεταξύ α στη παραλία Βαρνάβα
![]() |
Λιμνιώνας Άγιοι Απόστολοι Αττικής |
Σπουδαιότερη ιστορική προσωπικότητα που γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Κάλαμο και έδρασε κατά τη δύσκολη περίοδο του 16ου αιώνα, είναι ο Άγιος Τιμόθεος Ευρίπου, κτήτορας της Ιεράς Μονής Πεντέλης. Είναι ο πολιούχος του Καλάμου.
Λειτουργούν και δύο μονές στην περιοχή του Καλάμου.Ειναι η Ιερά μονή του Συμεών του νέου και η Ιερά μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Καλολιβαδίου.
Αξιοθέατα του Καλάμου Αττικής
Αξιοθέατα της περιοχής του Καλάμου αποτελούν ο αρχαιολογικός χώρος του Αμφιάρειου (ή Αμφιαράειου) Ιερού, η Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Καλολιβαδίου, ο βυζαντινός ναός του Αγίου Νικολάου, η Ιερά μονή Συμεών του νέου,το εκκλησάκι της Αγίας Μαρίνας στην δυτική πλευρά των Αγίων Αποστόλων, ο Καταρράκτης λίγο πιο κάτω από το Αμφιάρειο και το Πυργάρι
Το Αμφιάρειο ήταν το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο στην αρχαία Ελλάδα ιερό του χθόνιου θεού και ήρωα του Άργους, Αμφιαράου. Ιδρύθηκε στα τέλη του 5ου αι. π. Χ. και σε όλη την περίοδο της λειτουργίας του ήταν το εθνικό ιερό του Ωρωπού. Τον 1° αι. π.Χ. τυγχάνει ιδιαίτερης προστασίας και σεβασμού από τους Ρωμαίους. Η ανασκαφή του ξεκίνησε το 1884 και διήρκεσε έως το 1929.
H Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Καλολιβαδίου είναι από τις αρχαιότερες μονές της Αττικής, καθώς η προφορική παράδοση τοποθετεί την ίδρυσή της γύρω στον 6ο αι. μ.Χ. Αρχικά ήταν αφιερωμένη στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, ήταν όμως περισσότερο γνωστή ως «Μονή Καλολιβαδίου» επειδή η τοποθεσία στην οποία βρίσκεται ονομαζόταν Καλό Λιβάδι. Γύρω από τη Μονή υψώνονται βραχώδεις πευκόφυτες πλαγιές και λοφίσκοι, ενώ απέναντι υπάρχει μοναδική θέα προς την Εύβοια. Το Καθολικό της Μονής είναι σταυροειδές με τρούλο και αγιογραφήθηκε τον 17ο αιώνα οπότε έγιναν και εργασίες συντήρησής του (1675). Το 1824 καταστράφηκε και κάηκε από τους γενίτσαρους του Ομέρ Πασά της Καρύστου, αλλά στη συνέχεια του 19ου αιώνα προστέθηκαν νέα κτίσματα. Η Μονή είναι γυναικεία και στον χώρο της υπάρχει παρεκκλήσιο του Αγίου Νεκταρίου.
Ἡ Μονή θεμελιώθηκε τήν 1η Ἰουλίου 1986 καί τήν 13η Ἰουλίου 1987: τήν 1η Ἰουλίου μέ τήν ἐπίσκεψη τοῦ σεπτοῦ γέροντος Πορφυρίου, ὁ ὁποῖος εὐλόγησε δαψιλῶς μέ εὐχές καί προσευχές καί μέ σταυροειδή εὐλογία ὅλον τόν τόπο τῆς νέας Μονῆς, προλέγοντας μέ εὐφροσύνη καί τήν μελλοντική της διαδρομή μέσα στήν Ἐκκλησία - τήν δέ 13η Ἰουλίου μέ τόν Ἁγιασμό γιά τήν θεμελίωση τῶν πρώτων κελλιῶν, ὅπου καί πάλι παρέστη ὁ πολυσέβαστος Γέροντας καί κατέθεσε τήν “ταπεινή του προσευχή”, καθώς εἶπε, σάν πολύτιμο θεμέλιο λίθο στό νέο Μοναστήρι. Ἐξίσου πολύτιμους λίθους ἀποτελοῦν οἱ εὐλογίες τῶν ἑτέρων δύο ὁσίων Γερόντων τῶν ἡμερῶν μας, τοῦ γέροντος Παϊσίου καί τοῦ γέροντος Ἰακώβου. Ὁ μέν πρῶτος ἔδωσε ἐκ τῶν προτέρων τήν εὐλογία καί τίς νουθεσίες του γιά τήν ἀνέγερση τῆς Ἱερᾶς Μονῆς, ὁ δεύτερος κατά τά πρῶτα βήματα τῆς πορείας της.
![]() |
Ιερά Μονή Συμεών του νέου Θεολόγου |
Στίς 25 Αὐγούστου 1993 ἡ Ἱερά Μονή προήχθη μέ ὁμόφωνη ἀπόφαση τῆς Δ.Ι.Σ. σέ Σταυροπηγιακή καί Συνοδική.
Στο Κοιμητήριο του Καλάμου βρίσκεται ο βυζαντινός ναός του Αγίου Νικολάου.
Σε μικρή απόσταση από το κέντρο του Καλάμου, κρύβεται ένας εντυπωσιακός Καταρράκτης. Το μονοπάτι που οδηγεί στον Καταρράκτη απαιτεί περίπου μισή ώρα πεζοπορία λόγω της κλίσης του εδάφους, δεν είναι σηματοδοτημένο, ενώ υπάρχει βοηθητικό σχοινί ανά σημεία για λόγους ασφαλείας. Η ροή του Καταρράκτη είναι λιγοστή το καλοκαίρι, αλλά στα βράχια αποτυπώνεται η εντυπωσιακή μορφολογία του. Συνεχίζοντας τη διαδρομή μέσα στο φαράγγι, ο επισκέπτης μπορεί να βρει και τα επόμενα σημεία της ροής του ποταμού που εκβάλλει στη θάλασσα και συγκεκριμένα στους Αγίους Αποστόλους.
Επίσης, σε ύψωμα κοντά στην παραλία του Καλάμου λίγο πιο νοτοανατολικά από τους Αγίους Αποστόλους, υπάρχει ο κυκλικός πύργος με την ονομασία «Πυργάρι», με διάμετρο 3,5 μέτρα και πάχος τοίχου 0,80-0,90 μέτρα. Η ποσότητα των κατακρημνισμένων υλικών στο εσωτερικό του και τριγύρω δείχνει ότι δεν ήταν ιδιαίτερα ψηλός. Το αρχικό του ύψος πρέπει να ήταν γύρω στα 4 μέτρα. Κατά πάσα πιθανότητα ήταν βίγλα-(κούλια επί τουρκοκρατίας) και μάλλον φράγκικη από τον 13ο ή 14ο αιώνα. Λίγα χιλιόμετρα πιο νότια, σε παρόμοια θέση, βρίσκεται ένας ακόμα κυκλικός πύργος, λίγο μικρότερος.
Πηγές:
https://oroposhistory.blogspot.com/2024/02/blog-post_17.html- Σταύρου Δημήτρης
· Βικιπαίδεια: Κάλαμος Αττικής, Άγιοι Απόστολοι Αττικής.
· Γκικάκης Ι. (2007), Η Ιστορία του Ωρωπού.
· Βυζαντινά Μνημεία Αττικής: http://www.eie.gr/byzantineattica/
· Δημακόπουλος Σ. (2017), Αγροικίες κλασσικής και ελληνιστικής εποχής στην Αττική, Διδακτορική Διατριβή, ΑΠΘ.
· Δήμος Ωρωπού: http://www.oropos.gov.gr/dimotikes-enotites/kalamos
· Καστρολόγος: https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=kalamosattic
· Πετράκος Β. (1992), Το Αμφιάρειο του Ωρωπού, εκδ. ΚΛΕΙΩ
· Τούντα Φ. (1998), Γαιοκτησία, οικιστική επέκταση και αποδάσωση στην Αττική, Διδακτορική διατριβή, ΕΜΠ.
· https://www.oneman.gr/onecity/o-kalitera-krimmenos-katarraktis-tis-attikis/